Czy napięcie mięśni szyi może powodować bóle głowy?

Ból głowy to nie jedna choroba

Określenie „ból głowy” opisuje objaw, a nie jedno konkretne rozpoznanie. To ważne, ponieważ podobnie odczuwany ból może mieć zupełnie różne mechanizmy i wymagać innego postępowania.

International Headache Society stworzyło International Classification of Headache Disorders – ICHD-3, czyli szczegółową międzynarodową klasyfikację zaburzeń bólu głowy. Obejmuje ona ponad 200 różnych typów, podtypów i postaci bólów głowy [1].

Wśród nich znajdują się między innymi migrena, napięciowy ból głowy, klasterowy ból głowy, ból szyjnopochodny, neuralgie oraz liczne wtórne bóle głowy związane z innymi chorobami.

Równolegle funkcjonuje ICD-11, czyli Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób Światowej Organizacji Zdrowia. ICD-11 obejmuje wszystkie grupy chorób, natomiast ICHD-3 jest znacznie bardziej szczegółowym systemem przeznaczonym właśnie do klasyfikacji bólów głowy.

W praktyce oznacza to, że określenie każdego nawracającego bólu głowy słowem „migrena” może być dużym uproszczeniem.

Czy napięcie mięśni szyi może powodować ból głowy?

Może mieć znaczenie, ale zależność nie jest tak prosta, jak czasem przedstawia się ją w internecie.

Mięśnie karku i okolicy potylicznej współpracują z górnym odcinkiem szyjnym kręgosłupa. U części osób ból głowy współistnieje ze zwiększoną tkliwością mięśni, ograniczeniem ruchomości szyi albo nasilaniem dolegliwości podczas określonych ruchów i pozycji.

Nie oznacza to jednak, że każdy „napięty” mięsień jest przyczyną bólu głowy. Napięcie może być częścią problemu, reakcją na ból albo jednym z kilku współistniejących czynników.

Warto również odróżnić napięciowy ból głowy – tension-type headache od potocznego określenia „ból głowy od napiętych mięśni”. Nie są to synonimy. ICHD-3 traktuje napięciowy ból głowy jako osobne rozpoznanie neurologiczne, które może występować zarówno ze zwiększoną tkliwością mięśni okołoczaszkowych, jak i bez niej [2].

Czym jest ból głowy szyjnopochodny?

Jedną z jednostek uwzględnionych w ICHD-3 jest cervicogenic headache, czyli ból głowy szyjnopochodny. Jest on klasyfikowany jako wtórny ból głowy związany z zaburzeniem struktur szyi [3].

Nie wystarczy jednak stwierdzić, że pacjent ma bolesny lub sztywny kark.

Według ICHD-3 za udziałem szyi mogą przemawiać między innymi:

• pojawienie się bólu głowy w związku czasowym z problemem odcinka szyjnego,
• zmniejszanie lub nasilanie bólu równolegle ze zmianą problemu szyi,
• ograniczenie zakresu ruchu szyi,
• wyraźne prowokowanie bólu głowy określonymi ruchami lub testami szyi,
• w określonych sytuacjach zniesienie bólu po diagnostycznej blokadzie odpowiedniej struktury.

Dlatego podczas badania nie szukamy wyłącznie jednego „spiętego mięśnia”, ale sprawdzamy cały obraz kliniczny.

Migrena czy ból od szyi?

To rozróżnienie bywa trudniejsze, niż mogłoby się wydawać.

Migrena bez aury według ICHD-3 najczęściej przebiega w napadach trwających od 4 do 72 godzin. Typowe cechy obejmują między innymi jednostronny i pulsujący charakter bólu, umiarkowane lub duże nasilenie, pogorszenie podczas zwykłej aktywności oraz nudności, światłowstręt lub nadwrażliwość na dźwięki [4].

Nie każdy pacjent ma jednak wszystkie „podręcznikowe” objawy.

W praktyce trafiają do nas również osoby, które od dłuższego czasu określają swoje bóle głowy jako migrenę lub wcześniej usłyszały takie rozpoznanie. U części obraz rzeczywiście odpowiada migrenie. U innych występują istotne cechy związane z odcinkiem szyjnym, a u jeszcze innych oba problemy mogą współistnieć.

To bardzo ważne, ponieważ ból szyi nie wyklucza migreny. Sama obecność napięcia karku również nie pozwala stwierdzić, że ból jest szyjnopochodny.

Przegląd systematyczny porównujący osoby z migreną i bólem szyjnopochodnym wykazał, że u obu grup mogą występować nieprawidłowości w badaniu funkcji odcinka szyjnego. Różnicowanie powinno więc opierać się na zestawie cech, a nie na pojedynczym teście [5].

Nerw potyliczny większy – dlaczego ból może sięgać aż do czoła?

Jedną ze struktur szczególnie interesujących w kontekście bólu głowy jest nerw potyliczny większy – greater occipital nerve.

Nerw ten powstaje głównie z gałęzi grzbietowej drugiego nerwu szyjnego C2 i odpowiada za czucie dużej części tylnej powierzchni głowy.

Podrażnienie nerwu potylicznego może powodować ból w okolicy potylicy, ale dolegliwości nie zawsze kończą się z tyłu czaszki.

ICHD-3 zwraca uwagę, że w neuralgii potylicznej ból może sięgać nawet okolicy czołowo-oczodołowej [6]. Nie oznacza to, że nerw potyliczny anatomicznie biegnie aż do czoła. Wyjaśnienie znajduje się w sposobie przetwarzania informacji bólowej przez układ nerwowy.

Kompleks trójdzielno-szyjny

Informacje czuciowe z górnych segmentów szyjnych C1–C3 oraz z obszaru unerwianego przez nerw trójdzielny zbiegają się w obrębie tzw. kompleksu trójdzielno-szyjnego.

Nerw nadoczodołowy, który odpowiada za czucie między innymi w obrębie czoła, jest gałęzią pierwszej gałęzi nerwu trójdzielnego – V1. Dzięki konwergencji informacji z okolicy szyjno-potylicznej i układu trójdzielnego mózg może czasem interpretować bodziec pochodzący z tyłu głowy jako ból odczuwany bardziej z przodu.

To pomaga wyjaśnić, dlaczego ból związany z okolicą potyliczną może przemieszczać się w kierunku skroni, oka lub czoła.

Czy neuralgia potyliczna to to samo co ból szyjnopochodny?

Nie. Są to odrębne rozpoznania.

W neuralgii potylicznej ICHD-3 opisuje między innymi napadowy, strzelający, kłujący lub ostry ból w obszarze unerwienia nerwów potylicznych. Może występować nadwrażliwość skóry oraz bolesność w przebiegu nerwu [6].

Ból szyjnopochodny jest pojęciem szerszym. Jego źródłem mogą być różne struktury górnego odcinka szyjnego, a nie tylko nerw potyliczny.

Jakie cechy mogą sugerować udział szyi w bólu głowy?

Na udział odcinka szyjnego warto zwrócić większą uwagę, gdy ból:

• rozpoczyna się w karku lub potylicy i przemieszcza w kierunku głowy,
• wyraźnie zmienia się podczas ruchów szyi,
• nasila się po dłuższym utrzymywaniu określonej pozycji,
• współistnieje z ograniczeniem ruchomości szyi,
• może być odtworzony podczas odpowiednio dobranego badania odcinka szyjnego,
• występuje razem z bólem karku, obręczy barkowej lub okolicy między łopatkami.

Żadna z tych cech pojedynczo nie potwierdza jednak rozpoznania.

Polecana lektura: Ból między łopatkami – skąd się bierze i kiedy warto zgłosić się do fizjoterapeuty?

Warto również pamiętać o wpływie snu, stresu i ogólnego obciążenia organizmu. Więcej na ten temat pisaliśmy w artykule Czy stres może powodować napięcie mięśni pleców?

Kiedy ból głowy wymaga pilnej konsultacji lekarskiej?

Nie każdy ból głowy jest problemem układu ruchu. Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których pojawiają się tzw. czerwone flagi [7].

Pilnej diagnostyki może wymagać między innymi:

• nagły, bardzo silny ból głowy osiągający maksymalne nasilenie w krótkim czasie,
• nowy ból z zaburzeniami mowy, widzenia, czucia lub siły kończyn,
• utrata przytomności lub zaburzenia świadomości,
• ból z gorączką i wyraźnym pogorszeniem stanu ogólnego,
• nowy lub zdecydowanie zmieniony charakter wcześniejszych bólów głowy,
• ból po istotnym urazie,
• nowy ból u osoby z chorobą nowotworową lub istotnym obniżeniem odporności,
• nietypowy ból w ciąży lub połogu,
• wyraźnie postępujące i coraz częstsze bóle głowy.

Obecność czerwonej flagi nie oznacza automatycznie poważnej choroby. Oznacza natomiast, że przed rozpoczęciem typowego postępowania fizjoterapeutycznego należy rozważyć odpowiednią diagnostykę lekarską.

Jak wygląda fizjoterapia przy bólu głowy związanym z szyją?

Pierwszym krokiem nie powinno być automatyczne „rozmasowanie karku”.

Podczas konsultacji warto ustalić między innymi:

• kiedy rozpoczęły się bóle głowy,
• gdzie dokładnie się zaczynają i dokąd promieniują,
• jak długo trwa pojedynczy epizod,
• czy występują nudności, światłowstręt lub nadwrażliwość na dźwięki,
• czy ból zmienia się podczas ruchów szyi,
• czy występują zaburzenia czucia, siły lub inne objawy neurologiczne,
• jak często pacjent przyjmuje leki przeciwbólowe.

Następnie można ocenić między innymi ruchomość szyi, funkcję górnego odcinka szyjnego, siłę i kontrolę mięśniową oraz zachowanie objawów podczas określonych ruchów i testów.

Jeżeli obraz kliniczny rzeczywiście sugeruje istotny udział odcinka szyjnego, postępowanie może obejmować odpowiednio dobrane ćwiczenia, terapię manualną, pracę nad tolerancją na ruch i obciążenie oraz edukację.

Przeglądy badań wskazują, że terapia manualna i ćwiczenia mogą zmniejszać intensywność oraz częstotliwość bólu u części pacjentów z bólem szyjnopochodnym. Jednocześnie jakość dowodów nie jest jednakowa dla wszystkich metod i nie istnieje jedna technika skuteczna dla każdego pacjenta [8].

Dlatego ważniejsze od zastosowania konkretnego zabiegu jest wcześniejsze ustalenie, czy szyja rzeczywiście stanowi istotny element problemu.

Wnioski

Napięcie mięśni szyi może współistnieć z bólem głowy i u części pacjentów stanowić jeden z elementów problemu. Nie oznacza to jednak, że każdy ból głowy można wyjaśnić „spiętym karkiem”.

Migrena, napięciowy ból głowy, ból szyjnopochodny i neuralgia potyliczna mogą mieć częściowo podobny obraz, a czasami również współistnieć.

Szczególnie interesującym mechanizmem jest połączenie górnego odcinka szyjnego z układem trójdzielnym. Dzięki konwergencji w kompleksie trójdzielno-szyjnym dolegliwości związane z okolicą potyliczną mogą być odczuwane nawet w obrębie skroni, czoła czy oczodołu.

Jeżeli bóle głowy regularnie współwystępują z bólem lub sztywnością szyi, zmieniają się pod wpływem ruchów szyi albo rozpoczynają się w potylicy, warto ocenić również odcinek szyjny.

Jeżeli natomiast ból jest nowy, gwałtowny, nietypowy albo występują dodatkowe objawy neurologiczne lub inne sygnały alarmowe, priorytetem jest diagnostyka lekarska.

Umów wizytę w MediCorp – podczas konsultacji możemy ocenić funkcję odcinka szyjnego, obręczy barkowej i okolicy potylicznej oraz sprawdzić, czy układ ruchu może mieć znaczenie dla występujących dolegliwości. Jeżeli obraz problemu będzie wskazywał na potrzebę diagnostyki lekarskiej lub neurologicznej, fizjoterapia nie powinna jej zastępować.

Czy napięcie mięśni szyi może powodować bóle głowy? – FAQ

Czy napięte mięśnie karku mogą powodować ból głowy?

Mogą być jednym z elementów problemu, szczególnie gdy bólowi głowy towarzyszą dolegliwości karku, ograniczenie ruchomości lub wyraźny związek objawów z ruchem szyi. Samo napięcie mięśni nie pozwala jednak określić przyczyny bólu.

Czy ból głowy od szyi może dochodzić do czoła?

Tak. Konwergencja informacji czuciowych z górnych segmentów szyjnych i nerwu trójdzielnego w kompleksie trójdzielno-szyjnym może powodować ból odczuwany w kierunku skroni, czoła lub oczodołu.

Czy ból z tyłu głowy oznacza neuralgię nerwu potylicznego?

Nie. Ból potylicy może mieć wiele przyczyn. Neuralgia potyliczna ma określone kryteria diagnostyczne, a typowy ból jest napadowy, ostry, strzelający lub kłujący.

Czy migrena może powodować ból szyi?

Tak. Dolegliwości szyi i karku są częste również u osób z migreną. Dlatego obecność bólu szyi nie oznacza automatycznie, że ból głowy jest szyjnopochodny.

Czy napięciowy ból głowy oznacza napięte mięśnie?

Nie wprost. Napięciowy ból głowy jest odrębną jednostką diagnostyczną. Zwiększona tkliwość mięśni może mu towarzyszyć, ale mechanizmu tego bólu nie można sprowadzić wyłącznie do napięcia mięśni.

Kiedy warto zgłosić się do fizjoterapeuty z bólem głowy?

Gdy ból ma wyraźny związek z szyją, ruchem lub pozycją, nawraca i nie występują objawy alarmowe. Przy nowym, nagłym lub nietypowym bólu albo przy objawach neurologicznych pierwszeństwo ma konsultacja lekarska.

Bibliografia

1. Steiner T.J. i wsp. Aids to management of headache disorders in primary care (2nd edition). The Journal of Headache and Pain. 2019;20:57. PubMed Central.
2. International Headache Society. Tension-type headache – ICHD-3. ICHD-3.
3. International Headache Society. 11.2.1 Cervicogenic headache – ICHD-3. ICHD-3.
4. International Headache Society. 1.1 Migraine without aura – ICHD-3. ICHD-3.
5. Anarte-Lazo E. i wsp. Differentiating migraine, cervicogenic headache and asymptomatic individuals based on physical examination findings: a systematic review and meta-analysis. BMC Musculoskeletal Disorders. 2021;22:755. PubMed.
6. International Headache Society. 13.4 Occipital neuralgia – ICHD-3. ICHD-3.
7. Do T.P. i wsp. Red and orange flags for secondary headaches in clinical practice: SNNOOP10 list. Neurology. 2019;92(3):134–144. PubMed.
8. Bini P. i wsp. The effectiveness of manual and exercise therapy on headache intensity and frequency among patients with cervicogenic headache: a systematic review and meta-analysis. Chiropractic & Manual Therapies. 2022;30:49. PubMed.